تئاتر در دوران کورونا

تئاتر در دوران «درون کورونا یی»

یا « منو از این تاریکی سیاه بکش بیرون!»

سمیرامیس بابایی
ماهنامه دنیای تصویر

در دروه ای که تئاتر پایتخت هنوز از گیر و دار بحران های پیشا کورنایی خود خلاص نشده بود- از تعطیلی ناگهانی اجراها در آبان ماه  و بعدش هم حوادث غیرمترقبه ی پشت سرهمی که کلیه فعالیت های فرهنگی را تحت شعاع قرار داد تا  جشنواره تئاتر فجر و زمزمه های موافق و مخالف شرکت در آن-  ویروسی به نام کووید 19 هم آمد تک گلوله باقی مانده در هفت تیر را خالی کرد! توقف مطلق! بالغ بر پنج ماه سینما و تئاتر و کلیه فعالیت های فرهنگی تعطیل شد و اکنون هم حیاتی نیمه جان و  بی بار و بری دارد. این در حالی است بسیاری از اعضای خانواده ی تئاتر از هنر خویش امرار و معاش می کنند و عایدی دیگری ندارند. البته خانه ی تئاتر در حمایت از جامعه خود چندین  و چند بیانیه داده و نامه نگاری کرده در انتظار گوشه چشم مسولان عالی رتبه تر؛  این میان گروتسک ماجرا سالن دارهای خصوصی هستند که تا دیروز به صورت ملوک الطوایفی هر کدام خانِ مجموعه خود بودند و قانون خود را اجرا می کردند!  و اغلب بدون هیچ درک و سواد و آگاهی از هنرنمایشی و دنیای تئاتر از جیب هنرجویان و کارگردان هایی که نه سرمایه زیادی داشتند و نه سلبرتی!- به شیوه میدان تربار و با نرخ فروش دلار و سکه- کسب درآمد می کردند ،  و حالا آه و ناله و  فغان که متضرر شده اند برشکسسته اند و باید به آنها کمک هزینه پرداخت شود. (توفیق اجباری  شاید بازگشتن بعضی افراد بر سر مشاغل اصلی خودشان است) در نهایت هم  واکنش دولت اجازه بازگشایی حساب نشده برخی از سالن هاست آن  هم وقتی مدام خبر وضعیت قرمز تهران داده می شود و مدام هم هشدار عدم شرکت در اماکن شلوغ و فضای بسته  داده میشود. تو گویی دولت با تابلوی «از رفتن به امکانی چون تئاتر و سینما خودداری کنید»  شما را به چالش میزان جسارت و ریسک پذیری دعوت کرده است.

اما کووید 19 که بصورت مشترک در جهان ایجاد مشکل کرده است  متعاقبا این سوال را پیش میاورد: مواجه کشورهایی که در تئاتر سر و گردنی بالاتر دارند- و تئاتر برایشان نه تنها کوچک که  بسیار هم درآمدزا مهم  است -در برابر این بحران چه بوده است.

چندی پیش تئاتر ملی انگلستان هشدار داده که 75 درصد از درآمد خود را از دست داده و در شرف تعلیق 35 درصد کارمندان خود است! برادووی نیز با کاهش 60 درصدی درامد روبروست. رویال آلبر هال اعلام کرده که بدون کمک دولت ورشکسته خواهد شد . رویال تئاتر انگلستان نیز  تا 24 نوامبر بسته خواهد ماند و هزینه پیش فروش بلیت هایش را پس خواهد داد! گزارش ها اعلام کرده است 70 درصد تاترها ی انگلستان بدون کمک های مالی تعطیل خواهد شد و  290 هزار نفر در آستانه بیکاری قرار خواهند گرفت .

با توجه به گزارش سازمان بهداشت جهانی تهدید کورونا می تواند تا پایان سال ادامه دار باشد  و بیشترین آسیب را هم هنرهایی خواهند دید که در تقابل مستقیم با مخاطبان خود هستند؛درست است که اوضاع نمی تواند به تندرستی قبل از حمله ویروس باشد و این حقیقت دارد که اصولا تئاتر با این مسئله فاصله اجتماعی ناسازگار است؛ اما مواجه کشورهای نظم یافته تر با این معضل از سه طریق بوده است.

اولین و شاید مهم ترین اش تصمیم گیری دولتی است.

 چندیست در کشورهای دیگر هم اجازه  بازگشایی سالن ها با رعایت پروتکل ها ی بهداشتی داده شده است(البته دولت آلمان همچنان در این رابطه سفت و سخت تر  ازدیگر کشورهای اتحادیه اروپاست)  به عنوان مثال سالن های با ظرفیت 700 نفر ،صندلی های خود را به 200 نفر تقیل دادند تا افراد  با فاصله یک متر از یگدیگر بنشینند و بعضی از درها هم برای اطمینان خاطر باز نگه داشته می شود . اقدامات دیگر شامل فاصله حداقل سه متری از صحنه  ، حذف نمایش هایی صحنه هایی که دارای نزدیکی های رومانتیک هستند(در این یک مورد از همه جهان پیشتاز تر هستیم!)، حذف آنتراک بین صحنه ها و رعایت فاصله اجتماعی در سالن انتظار است! با تمام این اوصاف سالن ها  توانسته اند تنها ده تا پانزده درصد صندلی های خود را بفروشند. بسیاری از این کشورها برای احیای سالن های معتبر خود اول از همه بودجه ای کمکی در نظر گرفته اند و بعد سیاست بازگشایی تقریبی سالن ها را به اجرا درآوردند. دولت انگلستان بالغ بر 300 میلیون پوند به نام« برنامه بهبودی» به تئاترش تزریق کرده است و دولت آلمان نیز برنامه مدونی جهت جبران مافات تعطیلی سالن ها  در راس برنامه های خود قرار داده است و وام های طولانی مدت وبعضا بلاعوض میدهد.
اتحادیه اروپا طرح برنامه ای پنج مرحله ای را برای بازگشایی سالن ها ارائه کرده است:

تکرا ر و تمرین نمایش(بدون مخاطب و رعایت بهداشت)

اجرای برنامه به هدف ضبط و پخش آن

اجرای خیایانی با رعایت فاصله اجتماعی

اجرای داخلی با مخاطب محدود

اجرای خارجی با ظرفیتی بیشتر

این برنامه قرار است در هر مرحله براساس شرایط بهبودیِ جمعی قدم به قدم جلو برود. در کشور ما کمک قابل قبولی به این مهم اختصاص نیافته است و از طرفی بین ساختار سالن های دولتی و خصوصی به قدری شکاف و تفاوت است که خودش می تواند منجر به یک جدل بزرگ شود. سالن ایرانشهر اعلام کرده است که تا پایان شهریور تعطیل می ماند! سالن های کوچک تئاتر شهر از تیرماه کم و بیش باز است اما کارگردان ها مشهور تر زیر بار اجرا کار خود نمی روند چون ضررشان را چه کسی قرار است جبران کند؟ سالن اصلی تئاتر شهر و تالار وحدت خالی است . این امر فی الواقع حقیقت دارد که سالن های خصوصی به شدت متضررند  اما انقدر که پیر و جوان تئاتری از این سالن ها آزار دیده اند و اذیت شده اند دیناری کمک را به این سالن ها روا نمی دانند! و چوب دو سر طلا بودن ماجرا هم این است که بسیاری از این افراد رانت سالن های دولتی را  ندارند در نتیجه دوباره مجبورند رو بیاورند به سالن خصوصی ای که معلوم نیست قیمت سالن هایش را بعد از بازگشایی چقدر بالا ببرد! تکلیف این دعواها چیست؟!

 رسیده کار به جایی که من چه عرض کنم!

دوم .سالن ها چه می توانند بکنند؟

تمهیدی که سالن ها معتبر مشهور جهان در دوران«درون کورنایی » اندیشیده اند کاهش هزینه های بلیت است به عنوان مثال  تاتر براودی قیمت های خود را تا حدی پایین کشیده است که کسانی که تا به حال تمول خرید بلیت نداشته اند را تشویق به تماشا می کند. تئاتر لندن هم چنین کرده و بلیت های خود را 20 پوند فروخته.(به درآمد پوندی بلیت ارزان است!) خب به عنوان مثال سالن تئاتر مستقل تهران چه کرده؟ بلیت های خود را صد هزار تومان! گذاشته است  و با  منتی سر مخاطبش که این قیمت به دلیل درک شرایط است !یعنی  بلیت کارهای سلاطین کوشکی! بیشتر از این ها ارزش دارد!

علاوه بر این بسیاری از سالن های مثلا تئاتر شیگاگو برای حفظ مخاطب خود از لایو فیس بوک استفاده می کند تا اجراهای خود را بصورت زنده پخش کند و مخاطبان را  دعوت کند در این مهمانی آنلاین شرکت کنند و اجرای زنده را به اشتراک بگذارند. کاری که مثلا وحدت یا سالن اصلی تئاتر شهر می توانست به آن بیاندیشد! سیستم تئاتر آنلاین هم اکنون در آمریکا و انگلستان به طور جدی دنبال می شود و همکاری خوبی در این زمینه با یوتیوب به عمل رسانده . خب چرا ما چنین برنامه ای را مثل با آپارات نداریم؟ البته اگر به سراغ سایت تیوال بروید می توانید تلاش هایی  از چنین تجربه ی آنلاینی را شاهد باشید اما بسیار محدود و بی سر و صدا.

سوم .مردم چه می توانند بکنند؟

بسیاری از سالن ها ی خارجی فیلم تئاتر های خود را به صورت مجانی در اختیار مخاطبان  قرار می دهند علاوه بر این سالن های تئاتری « هوم پیچ»ی راه انداحته اند تا ببیندگان را تشویق کنند برای حمایت از تئاتر هر میزان مبلغی را که می خواهند اهدا کنند. آمار نشان داده که 79 درصد تاتر روها در کشورهای غربی توانایی مالی حمایت از تاتر  را دارا هستند و این کار می تواند افراد بیشتری را برای حمایت مادی و معنوی ترغیب کند. این درصد در کشور ما البته کمتر است اما  تئاتر در نهایت یک مجموعه ساختمان نیست که هزینه های داخلی اش را در بیاورد و تمام شود. تئاتر یعنی مردم .مردم هستند که آن را می سازند، به آن تعلق خاطر پیدا می کنند و یا از آن عبور می کنند. اگر تئاتر را مال خود بداند حتا در شرایط بحرانی هم آن را از سبد خانواده خود حذف نمی کند و به آن کمک می کنند.

این سه راهکار در حال حاضر تنها گزینه های موجود برای زنده نگه داشتن جامعه و فرهنگ تئاتری در هر کشوری است.بازگشایی صرف درهای سالن  نه تنها هیچ مشکلی را حل نمی کند بلکه مشکلی بر مشکلات تئاترهای می افزاید خصوصا گروه هایی با بودجه های کم که به زحمت و به عشق صحنه روی پای خود ایستاده اند را از همیشه ضعیف تر می کند و یا حتا برای همیشه از بین می برد. در حال حاضر در جامعه تئاتری نوعی بلاتکلیفی نومیدوار وجود دارد و نگارنده معتقد است تنها راهکار اقدامِ  شورایی است .خود جامعه تئاتری با راهکارهای خلاقانه بسیار امید بخش تر و عملگرا تر عمل می کند(بخصوص در شبکه های مجازی) تا  انتظار بیهوده وعده ی توخالی مساعدت.